GIẢI PHÁP XỬ LÝ CÂY SẦU RIÊNG BỊ NHIỄM CADIMI

1. Tác hại của Cadimi đối với cây trồng và sức khỏe con người

- Cadimi (Ký hiệu Cd) là một kim loại nặng chuyển tiếp, trong tự nhiên thường tồn tại trong các mỏ quặng kẽm, chì hoặc đồng, hình thành qua quá trình địa chất hàng triệu năm, bao gồm lắng đọng từ đá núi lửa và xương động vật cổ đại.

- Đối với thực vật và con người, Cadimi không phải là nguyên tố dinh dưỡng thiết yếu mà ngược lại là một chất độc có tính tích lũy sinh học cao. Khi xâm nhập và tích tụ lâu ngày trong cơ thể người qua đường ăn uống, Cadimi có thể gây tổn thương thận nghiêm trọng dẫn đến suy thận, gây loãng xương và là tác nhân trực tiếp dẫn đến các bệnh ung thư. Do đó, việc sử dụng sản phẩm có chứa Cadimi được quy định rất nghiêm ngặt. Ở Việt Nam áp dụng QCVN 8-2:2011/BYT với giới hạn Cd trong thực phẩm 0,05-0,2 mg/kg tùy loại nông sản. Các thị trường nhập khẩu nông sản lớn như Trung Quốc, Nhật Bản và Liên minh Châu Âu (EU) đều kiểm soát cực kỳ nghiêm ngặt chỉ số này. Theo EU giới hạn Cd trong thực phẩm 0,05 mg/kg (sầu riêng); phân bón <20 mg/kg P2O5 (tiêu chuẩn EC 1881/2006, cập nhật 2025) theo chuẩn CODEX, hàm lượng Cadimi tối đa cho phép chỉ dao động từ 0,05 mg/kg đến 0,1 mg/kg tùy loại nông sản. Chỉ cần một lô hàng bị phát hiện nhiễm dư lượng Cadimi vượt ngưỡng, toàn bộ vùng trồng hoặc doanh nghiệp liên quan có thể bị cấm xuất khẩu, gây thiệt hại rất lớn đến doanh nghiệp và nông dân.

- Đối với cây sầu riêng, dù đây là loại cây ăn trái có khả năng chống chịu khá tốt, nhưng khi hàm lượng Cadimi trong đất vượt quá ngưỡng, nó sẽ trực tiếp phá hủy các tế bào lông hút của rễ, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng hấp thụ nước và các chất dinh dưỡng thiết yếu như Canxi, Kali,Magiê, Đồng thời, sự tích tụ Cadimi làm giảm hiệu suất quang hợp của lá, dẫn đến tình trạng quả sầu riêng thu hoạch có cơm phát triển không đều, dễ bị sượng và mất đi hương vị đặc trưng.

2. Nguyên nhân tích tụ Cadimi trong đất

- Nguyên nhân trực tiếp: Sự xuất hiện của Cadimi trong vườn sầu riêng xuất phát từ sự kết hợp giữa yếu tố tự nhiên và hoạt động canh tác của con người. Nông dân lạm dụng phân lân, phân bón lá và các chất kích thích không rõ nguồn gốc. Cadimi là tạp chất tự nhiên luôn đi kèm trong quặng đá phốt phát (Apatite) dùng để sản xuất phân lân. Khi người trồng bón một lượng lớn phân lân bừa bãi để kích rễ, làm bông, họ đã vô tình nạp một lượng Cadimi khổng lồ vào đất. Bên cạnh đó, việc phun thuốc bảo vệ thực vật hóa học với tần suất dày đặc khiến các hợp chất chứa kim loại nặng lắng đọng trên bề mặt lá rồi ngấm dần xuống mô đất xung quanh gốc cây.

- Nguyên nhân gián tiếp: Thói quen sử dụng phân gà, phân bò tươi chưa ủ hoai thu gom từ các trang trại chăn nuôi công nghiệp, nơi thức ăn gia súc, gia cầm thường được bổ sung các chất vi lượng chứa tạp chất kim loại nặng. Ngoài ra, nguồn nước tưới lấy từ các sông, kênh rạch nằm gần khu vực nhận chất thải sinh hoạt hoặc chất thải từ các hoạt động khai thác khoáng sản nhỏ lẻ cũng góp phần làm gia tăng hàm lượng Cadimi tích tụ trong đất canh tác.

3. Giải pháp xử lý và quản lý ô nhiễm Cadimi 

Để hạn chế khả năng Cadimi được cây hấp thu, nhà vườn cần thực hiện đồng bộ các giải pháp sau:

- Nâng cao và ổn định độ pH của đất: Khả năng hòa tan của Cadimi phụ thuộc rất lớn vào độ chua của đất. Khi duy trì độ pH đất ở mức lý tưởng từ 6,0 đến 6,5, khả năng hòa tan của Cadimi sẽ giảm đi đáng kể. Để đạt được điều này, nông dân cần định kỳ bón vôi bột ( Caco3), vôi ngậm nước (Ca(OH)2 hoặc tốt nhất là sử dụng bột đá Dolomite. Bên cạnh đó, việc trồng xen một số cây như: cây bạc hà,.. trong vườn sầu riêng cũng là một giải pháp sinh học tự nhiên hiệu quả, giúp cô lập và làm giảm sự hấp thu kim loại nặng ở vùng rễ.

- Chọn loại phân bón phù hợp:

+  Song song với việc nâng pH, nhà giảm tối thiểu việc dùng phân bón hóa học và thay thế bằng các dòng phân hữu cơ vi sinh, phân hữu cơ khoáng. 

+ Việc bón phân chuồng đã được ủ hoai kỹ bằng nấm Trichoderma hoặc kết hợp bổ sung các chất hữu cơ cao cấp sẽ tạo ra quá trình chelate hóa. Các hạt keo hữu cơ này sẽ hoạt động như một chiếc bẫy giữ chặt ion Cadimi, khiến chúng bị bất hoạt hoàn toàn trong đất. 

+ Người dân đối không nên mua các loại phân bón gốc lân mập mờ về nguồn gốc hoặc có giá thành rẻ bất thường, đồng thời ưu tiên lựa chọn sản phẩm từ các nhà sản xuất uy tín có cam kết hàm lượng kim loại nặng nằm trong ngưỡng an toàn. 

- Sử dụng thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) hiệu quả: Trong quá trình chăm sóc, việc áp dụng nghiêm ngặt nguyên tắc "4 đúng" khi sử dụng thuốc bảo vệ thực vật; hạn chế và tiến tới loại bỏ các loại thuốc BVTV thuộc thế hệ cũ tồn lưu lâu và độc tính cao. Đặc biệt, trong giai đoạn quan trọng từ 1 - 1,5 tháng trước khi thu hoạch , bà con nên ưu tiên sử dụng các dòng thuốc sinh học hoặc thuốc có nguồn gốc hữu cơ an toàn để đảm bảo không để lại dư lượng trên vỏ, cơm trái. Đồng thời, các chế phẩm sinh học sẽ giúp giảm tối đa áp lực tích lũy hóa chất độc hại xuống nền đất.

- Chủ động kiểm tra, giám sát: Nhà vườn cần theo dõi chất lượng đất, nguồn nước và vật tư đầu vào; khi có dấu hiệu hoặc nghi ngờ ô nhiễm cần lấy mẫu kiểm tra và thực hiện biện pháp xử lý theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn. 

Kiểm soát Cadimi trong sản xuất sầu riêng là nhiệm vụ lâu dài, cần sự chủ động và phối hợp của người trồng, doanh nghiệp và chính quyền địa phương. Mỗi nhà vườn cần sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nguồn nước tưới đúng quy định; ưu tiên vật tư có nguồn gốc rõ ràng, tăng cường quản lý đất và chủ động kiểm tra khi cần thiết. Thực hiện tốt các biện pháp trên sẽ góp phần giảm nguy cơ nhiễm Cadimi, bảo đảm an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường, nâng cao chất lượng sầu riêng và duy trì giá trị, uy tín của sản phẩm trên thị trường trong nước và xuất khẩu.